بیدل و ابن عربی

ﻣﻔﻬﻮ »ﻋﺪم« در آﺛﺎر ﺑﻴﺪل دﻫﻠﻮي و ابن عربی و ﻣﻘﺎﻳﺴﺔ آن ﺑﺎ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻫﺎي اﺑﻦﻋﺮﺑﻲ ∗ﺳﻌﻴﺪ ﻗﺎﺳﻤﻲ ﭘﺮﺷﻜﻮه
داﻧﺸﺠﻮي دﻛﺘﺮ ي زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﻓﺎرﺳﻲ، داﻧﺸﮕﺎه ﻋ ّﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻲ، ﺗﻬﺮان ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﻴﻦ ﺑﻴﺎت** داﻧﺸﻴﺎر و ﻋﻀﻮ ﻫﻴﺄت ﻋﻠﻤﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﻋﻼّﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻲ، ﺗﻬﺮان )ﺗﺎرﻳﺦ درﻳﺎﻓﺖ: 02/30/1931، ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺼﻮﻳﺐ:

ﭼﻜﻴﺪه

ﻳﻜﻲ از ﻣﻮﺿﻮع ﻫﺎي اﺻﻠﻲ و ﺑﻪ ﺳﺨﻨﻲ دﻳﮕﺮ و ﺑﻬﺘﺮ، اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع در
ﺗـﺼﻮف و ﻋﺮﻓـﺎن
اﺳ ﻼ ﻣ ﻲ ﺑﺤ ﺚ ِ » و ﺟ ﻮ د « اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﻋﺎرف اﻧﺪﻟﺴﻲ،
» ﻣ ﺤ ﻴ ﻲاﻟﺪ ﻳﻦ اﺑﻦ ﻋ ﺮﺑﻲ « در ﻗﺮن ﻫﻔـﺘﻢ و
ﭘﺲ از آن ﺗﺎﻛﻨﻮن در ادب ﻓﺎرﺳﻲ ﺟﻠﻮة آﺷﻜﺎر و ﻧﻤﻮدي ﭘﺮرﻧﮓ دارد .

تفسیر

ﺑـﻪ ﺗَﺒـﻊِ آن، ﺑـﺮايِ روﺷـﻦ ﻛ ﺮ د ِن ﺣ ﻘﻴﻘ ِﺖ » و ﺟ ﻮ د « و » ﻣﻮ ﺟ ﻮ د « و ﻧﻴﺰ ﻣﻨﺸﺄ ﻣﻮﺟﻮدات، در ﻣﺮﺗﺒﺔ ﭘـﺲ از آن، ﻣﻘﻮﻟـﺔ دﻳﮕـﺮي ﻛﻪ در ﻋﺮﺻﺔ ﻋﻠﻢ ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي از آﺑﺸﺨﻮرِ ﻣﻘﻮﻟﺔ » و ﺟ ﻮ د « آب ﺧﻮرده اﺳﺖ و ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﮔ ﺮﻓﺘ ﻪ، ﻣﻘﻮﻟﺔ » ﻋ ﺪ م « اﺳ ﺖ. اﻳﻦ ﺟ ﺴ ﺘﺎر ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻣﻘﻮﻟـﺔ » ﻋـ ﺪ م « در زﺑـﺎن و آﺛـﺎر »ﺑﻴـ ﺪ ل د ﻫﻠﻮ ي « ﻣ ﻲ ﭘﺮدازد و در ﭘﻲِ آن ا ﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺟﺴﺘﺠ ﻮ ي ﻣﻔﺎﻫﻴ ﻢ » ﻋ ﺪ م « در ﻛﻠّﻴﺎت آﺛـﺎر وي ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ در اﻳﻦ ﺑﺎره، ﺷﺒﺎﻫﺖ اﻧﺪﻳﺸﮕﺎﻧﻲ ﻣﻴﺎنِ ﺑﻴﺪل دﻫﻠﻮي و اﺑﻦ ﻋﺮﺑﻲ وﺟـﻮد دارد ﻳـﺎ ﻧﻪ؟ در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ، ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﻘﻮﻟﺔ » ﻋ ﺪ م « در آﺛﺎر اﺑﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه، ﺳـﭙﺲ دﻳـﺪﮔﺎه ﺑﻴـﺪل دﻫﻠﻮي واﻛﺎوي ﺷﺪه، ﺑﺎ ﻧﻈﺮ اﺑﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﻣﻮرد ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ، در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﻧﻴـﺰ ﻧﺘﻴﺠـﺔ

تطابق

ـﻪ ﺗَﺒـﻊِ آن، ﺑـﺮايِ روﺷـﻦ ﻛ ﺮ د ِن ﺣ ﻘﻴﻘ ِﺖ » و ﺟ ﻮ د « و » ﻣﻮ ﺟ ﻮ د « و ﻧﻴﺰ ﻣﻨﺸﺄ ﻣﻮﺟﻮدات، در ﻣﺮﺗﺒﺔ ﭘـﺲ از آن، ﻣﻘﻮﻟـﺔ دﻳﮕـﺮي ﻛﻪ در ﻋﺮﺻﺔ ﻋﻠﻢ ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي از آﺑﺸﺨﻮرِ ﻣﻘﻮﻟﺔ » و ﺟ ﻮ د « آب ﺧﻮرده اﺳﺖ و ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﮔ ﺮﻓﺘ ﻪ، ﻣﻘﻮﻟﺔ » ﻋ ﺪ م « اﺳ ﺖ. اﻳﻦ ﺟ ﺴ ﺘﺎر ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻣﻘﻮﻟـﺔ » ﻋـ ﺪ م « در زﺑـﺎن و آﺛـﺎر »ﺑﻴـ ﺪ ل د ﻫﻠﻮ ي « ﻣ ﻲ ﭘﺮدازد و در ﭘﻲِ آن ا ﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺟﺴﺘﺠ ﻮ ي ﻣﻔﺎﻫﻴ ﻢ » ﻋ ﺪ م « در ﻛﻠّﻴﺎت آﺛـﺎر وي ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ در اﻳﻦ ﺑﺎره، ﺷﺒﺎﻫﺖ اﻧﺪﻳﺸﮕﺎﻧﻲ ﻣﻴﺎنِ ﺑﻴﺪل دﻫﻠﻮي و اﺑﻦ ﻋﺮﺑﻲ وﺟـﻮد دارد ﻳـﺎ ﻧﻪ؟ در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ، ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﻘﻮﻟﺔ » ﻋ ﺪ م « در آﺛﺎر اﺑﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه، ﺳـﭙﺲ دﻳـﺪﮔﺎه ﺑﻴـﺪل دﻫﻠﻮي واﻛﺎوي ﺷﺪه، ﺑﺎ ﻧﻈﺮ اﺑﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﻣﻮرد ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ،